Bardzo ciekawy raport pojawił się na temat znaczenia klastrów dla rozwoju polskiej gospodarki. Publikacja „Klastry jako katalizatory nowoczesnej gospodarki – znaczenie i perspektywy rozwoju”, przygotowana przez dr hab. Martę Mackiewicz, prof. SGH, na zlecenie Związku Pracodawców Klastry Polskie, pokazuje działalność klastrów nie tylko przez pryzmat współpracy i networkingu, ale przede wszystkim przez konkretne dane dotyczące rozwoju firm, innowacji, internacjonalizacji czy transformacji technologicznej.

I niektóre z tych danych naprawdę dają do myślenia.

Firmy w klastrach rosną szybciej

Jednym z ciekawszych wniosków raportu są dane dotyczące rozwoju przedsiębiorstw. W latach 2022–2023 średni wzrost sprzedaży przedsiębiorstw klastrowych wyniósł 14,2%, podczas gdy dla całej gospodarki było to 4,8%.

Nie oznacza to oczywiście, że sam udział w klastrze gwarantuje wzrost sprzedaży. Dane pokazują jednak wyraźną różnicę między przedsiębiorstwami klastrowymi a dynamiką całej gospodarki.

Warto też spojrzeć na skalę badanej grupy. Badanie „Benchmarking klastrów w Polsce – edycja 2024” objęło 42 wybrane klastry i opierało się na danych z lat 2022–2023. Łącznie skupiały one 4942 członków, z czego 4113, czyli 83,2%, stanowiły przedsiębiorstwa.

Wśród członków znalazły się zarówno mikrofirmy, jak i firmy małe, średnie oraz duże. Mikroprzedsiębiorstwa stanowiły 37%, małe firmy 30%, średnie 19%, a duże 14%.

Wspólne projekty przekładają się na konkretne efekty

Klastry są również przestrzenią do realizacji wspólnych przedsięwzięć. Z raportu wynika, że 30 analizowanych klastrów realizowało wspólne projekty współfinansowane ze środków publicznych. Ich średnia wartość wyniosła 27 mln zł, przy medianie na poziomie 700 tys. zł. W projektach uczestniczyło 17% członków.

W ramach tych działań zadeklarowano wdrożenie 242 innowacji produktowych i 176 procesowych. Ważnym elementem była także współpraca w obszarze edukacji i rozwoju kompetencji – w analizowanym okresie zrealizowano 1642 staże oraz 460 praktyk, a 60% członków uczestniczyło w szkoleniach, warsztatach i innych formach podnoszenia kompetencji.

To pokazuje, że współpraca w klastrze może wychodzić daleko poza samo nawiązywanie kontaktów. Wspólne projekty mogą prowadzić do nowych produktów, usprawnienia procesów, rozwoju kompetencji i transferu wiedzy.

Technologia i zielona transformacja

Kolejnym obszarem, w którym widoczna jest aktywność klastrów, jest transformacja technologiczna i środowiskowa.

Wśród Krajowych Klastrów Kluczowych 87% korzysta z automatyki, robotyki oraz druku 3D, 80% wdrożyło technologie Internetu Rzeczy, a 67% wykorzystuje wirtualną rzeczywistość. Sztuczną inteligencję stosuje 38% wszystkich klastrów, natomiast z analityki Big Data korzysta 16%.

Równie istotny jest kierunek związany z gospodarką obiegu zamkniętego. 69% klastrów wdraża rozwiązania gospodarki cyrkularnej, a 57% prowadzi prace B+R w technologiach niskoemisyjnych i OZE.

W przypadku branży opakowaniowej te obszary są szczególnie istotne. Zmiany technologiczne, wymagania środowiskowe i nowe regulacje coraz częściej wymagają współpracy kilku stron – producentów, dostawców technologii, firm usługowych, nauki i innych uczestników łańcucha wartości.

Klaster może pomóc również w wyjściu na zagraniczne rynki

Współpraca klastrowa może wspierać także internacjonalizację przedsiębiorstw. Według raportu 37% firm nawiązało relacje biznesowe z zagranicą dzięki klastrom. 31 klastrów posiadało umowy z partnerami zagranicznymi, a 23 realizowały projekty międzynarodowe o średniej wartości 9,8 mln zł.

Jednocześnie raport pokazuje, że potencjał w tym zakresie nie jest jeszcze w pełni wykorzystywany. Tylko 22% członków faktycznie korzystało z usług proeksportowych. Warto też wspomnieć, że 29 klastrów zorganizowało wyjazdy na zagraniczne targi dla 753 członków.

Co z tego wynika dla firm?

Raport pokazuje przede wszystkim, że klaster może być narzędziem rozwoju gospodarczego, a nie tylko platformą do organizowania spotkań.

Łączenie przedsiębiorstw, nauki i instytucji otoczenia biznesu może ułatwiać dostęp do wiedzy, technologii, partnerów i nowych rynków. Może również pomagać firmom w realizacji projektów, których samodzielne przeprowadzenie byłoby trudniejsze lub bardziej kosztowne. Raport wskazuje na rolę klastrów m.in. w transferze technologii, zwiększaniu produktywności i konkurencyjności oraz rozwijaniu innowacji.

Ważne jest jednak to, że klaster nie zastępuje przedsiębiorstwa. Nie podejmuje za firmę decyzji i nie gwarantuje sukcesu. Jego rolą jest przede wszystkim tworzenie warunków do współpracy, w których firmy mogą szybciej wymieniać wiedzę, szukać partnerów i wspólnie odpowiadać na zmiany zachodzące na rynku.

I właśnie w tym widzimy największą wartość współpracy klastrowej – szczególnie dziś, kiedy branże mierzą się jednocześnie z transformacją technologiczną, wymaganiami środowiskowymi, zmianami regulacyjnymi i rosnącą konkurencją.

Dobrze działający klaster nie jest celem samym w sobie. Jest narzędziem, które ma pomagać firmom rozwijać się, współpracować i lepiej przygotowywać się na to, co przed nami.

Źródło danych: „Klastry jako katalizatory nowoczesnej gospodarki – znaczenie i perspektywy rozwoju”, opracowanie dr hab. Marty Mackiewicz, prof. SGH, przygotowane na zlecenie Związku Pracodawców Klastry Polskie, 2026. Raport wykorzystuje m.in. dane z badania „Benchmarking klastrów w Polsce – edycja 2024”, obejmującego 42 wybrane klastry i dane za lata 2022–2023.